Hoàn mỹ
Kích thước:
50,6 x 65 cm
Chất liệu:
Sơn mài
Năm sáng tác:
1956 - 1959
Ký:
'59' (phía dưới bên phải)
Tác phẩm Hoàn mỹ được thai nghén đúng 16 năm trước khi hoàn thành vào năm 1959. Tại Hà Nội năm 1943, Nguyễn Gia Trì gặp nhà phê bình nghệ thuật danh tiếng Claude Mahoudeau trong triển lãm Salon Unique – nơi quy tụ các nghệ sĩ hàng đầu thời bấy giờ.
Trong triển lãm nghệ thuật đầu tiên do Hội Khuyến lệ Mỹ thuật và Công nghệ An Nam (SADEAI) tổ chức năm 1935, tác phẩm của ông đứng đầu và gây ấn tượng mạnh. Năm 1938, ông nhận đơn đặt hàng chính thức đầu tiên từ Toàn quyền Brévié để trang trí cung điện tại Hà Nội – nay là Phủ Chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.
Năm 1943, ông triển lãm tại Salon Unique. Bài bình luận của Claude Mahoudeau đã ghi lại ấn tượng sâu sắc mà Nguyễn Gia Trì để lại:
“Ngay phía trước phòng triển lãm là những bức sơn mài của ông Nguyễn Gia Trì. Chúng ta may mắn có một đoạn văn của anh em nhà Goncourt như thể dành riêng cho những bức sơn mài này: Ông ấy đã định nghĩa lại vẻ duyên dáng… vẻ duyên dáng ấy là chút gì đó khoác lên người phụ nữ đầy quyến rũ, điệu đà, một vẻ đẹp vượt trên vẻ đẹp thể xác. Vẻ duyên dáng ấy là sự tinh tế giống như nụ cười của một đường nét, linh hồn của một hình thể, tinh thần của một vật thể. Tất cả sức quyến rũ của người phụ nữ thư thái, sự uể oải, nhàn hạ, điệu bộ, sự kéo dài, vẻ thờ ơ, nhịp điệu của tư thế, sự uyển chuyển của cơ thể phụ nữ và trò chơi của những ngón tay thon trên cán quạt. Chỉ còn lại việc chiêm ngưỡng những sáng tạo của một nghệ sĩ có đóng góp đáng kể cho triển lãm này. Tác phẩm của ông làm mọi người choáng ngợp.”
Tình bạn giữa Claude Mahoudeau và Nguyễn Gia Trì tiếp tục nảy nở. Gia Trì chuẩn bị và trao cho Mahoudeau hồ sơ lý lịch trong một phong bì có sẵn tên và địa chỉ của mình tại Hà Nội để tiện liên lạc.
Năm 1943, Claude Mahoudeau đặt hàng một bức sơn mài đặc biệt – chính tác phẩm hiện tại: Hoàn mỹ – nơi toàn bộ tài năng sơn mài của Nguyễn Gia Trì sẽ hội tụ thành một kiệt tác phi thường. Tuy nhiên, trong thập kỷ tiếp theo, nhiều biến cố đã trì hoãn việc hoàn thành tác phẩm cho Mahoudeau: chiến tranh giành độc lập, thời gian bị cô lập ở Hồng Kông, sự chia cắt Bắc – Nam Việt Nam.
Cuối cùng, tác phẩm được hoàn thành vào năm 1959. Trong thư gửi Claude Mahoudeau về bức sơn mài, Nguyễn Gia Trì chia sẻ về quy trình:
“Trong bức tranh của ngài có một vấn đề chỉ có thể giải quyết bằng sự kiên nhẫn lớn lao. Ở một số phần, vỏ trứng vỡ được khảm vào nền đỏ chu sa. Để đạt được độ đậm mong muốn của màu này, cần ít nhất ba lớp. Thách thức là đảm bảo lớp màu cuối cùng – được phủ khi vỏ trứng đã được khảm vào các hốc đục trên sơn – chỉ vừa phủ lên mép từng mảnh vỏ trứng vỡ hoặc ít nhất được trải đều trên mạng lưới vết nứt do vỏ trứng tạo ra. Không được để lớp cuối này tạo ra viền đỏ sẫm hơn rõ rệt và hình thành vòng quanh mỗi mảnh vỏ trứng vỡ.Một khó khăn khác: sơn mài co lại khi khô trong khi vỏ trứng thì không. Do đó, cần để lớp sơn cuối khô càng nhiều càng tốt trước khi chà nhám và đánh bóng bức tranh. Tôi phải nhấn mạnh rằng sự thiếu kiên nhẫn sẽ rất lớn, vì không ai biết khi nào sơn mài mới khô hoàn toàn – có thể mất hàng năm. Theo thời gian, sơn mài sẽ co lại, và hiệu ứng co rút này có thể thấy rõ so với vỏ trứng. Đây là lý do tôi luôn nghĩ rằng việc sử dụng vỏ trứng trên sơn mài là một thao tác cực kỳ tinh tế.”
Quả thực, quy trình sơn mài là một công việc gian khổ, bao gồm việc phủ nhiều lớp sơn màu và trong suốt, chờ từng lớp khô trước khi phủ lớp tiếp theo. Sau khi tất cả các lớp được phủ, họa sĩ dùng giấy nhám mịn, bột than và tóc người để cẩn thận chà xát từng phần bức tranh nhằm đạt được màu sắc mong muốn.
"Hoàn mỹ" là một kiệt tác ngập trong không khí nửa trừu tượng, với sự bùng nổ của vàng, đỏ chu sa và trắng vỏ trứng trong sự hòa quyện giữa mờ và bóng, được giữ kết nối bởi những đường nét cực kỳ mượt mà để đặt các chủ thể vào một thế giới huyền ảo lơ lửng. Một đặc điểm ngoại lệ khác của kiệt tác thực thụ này là chữ ký viết tay rất bất thường – biểu hiện của sự viên mãn lớn lao. Được tạo riêng cho người bạn thân Claude Mahoudeau, Hoàn mỹ là một bản tuyên ngôn thực sự về sự xuất sắc của Nguyễn Gia Trì, người đã đặt nền móng đổi mới cho sơn mài và khẳng định vị trí quan trọng trong lịch sử nghệ thuật hiện đại Việt Nam.
Lịch sử đấu giá tác phẩm:
Sáng tác từ năm 1956 - 1959.
Thuộc sở hữu của Claude Mahoudeau, Pháp.
Sau đó thuộc Bộ sưu tập tư nhân, Paris, Pháp.
Năm 1998, giao dịch, thuộc Bộ sưu tập tư nhân.
Đưa ra bán đấu giá trong phiên Asian 20th Century & Contemporary Art (Evening Sale), lot 5, do Nhà đấu giá Christie's tổ chức ngày 30/5/2015. Giá bán 1,720,000 HKD, tương đưởng khoảng 4,796,137,296 VND tại thời điểm đấy.
Hiện tại: thuộc Bộ sưu tập tư nhân.