Những Người phụ nữ thanh lịch
Kích thước:
80 x 40 cm
Chất liệu:
Sơn mài
Năm sáng tác:
1968
Ký:
'Ng. Tri 68' (góc dưới bên phải)
Sơn mài là một loại hình nghệ thuật đặc trưng và độc đáo của Việt Nam, và không ai sử dụng chất liệu này điêu luyện hơn bậc thầy Nguyễn Gia Trí. Sinh năm 1908 gần Hà Nội (Hà Đông), Những Người Phụ Nữ Thanh Lịch được giới thiệu ở đây là một ví dụ mê hoặc và đáng chú ý về tài năng và sự tinh thông nghệ thuật sơn mài của Gia Trí. Ông đưa chúng ta vào một hành trình, không chỉ với tư cách một nghệ sĩ xuất sắc trong lĩnh vực này, mà còn là một nhà lý luận đã thông qua lao động miệt mài, thể hiện lịch sử nghệ thuật và chính trị Việt Nam thế kỷ 20, để chia sẻ vẻ thanh lịch và vẻ đẹp của đất nước cùng câu chuyện truyền cảm hứng của nó. Những Người Phụ Nữ Thanh Lịch, một bức sơn mài thực sự đặc biệt và đáng kinh ngạc được thực hiện năm 1968, đòi hỏi chúng ta phải cố gắng hiểu sâu hơn không chỉ phong cách và nghệ sĩ, mà còn bối cảnh của bức tranh và quá trình sáng tạo.
Năm 1924, Victor Tardieu thành lập Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, nơi ông tập hợp một thế hệ họa sĩ tài năng nhất được công nhận trên thế giới ngày nay. Năm 1928, khi Gia Trí vào trường, ông giao lưu với các nghệ sĩ như Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Nguyễn Phan Chánh (năm thứ tư), và Tô Ngọc Vân, Vũ Cao Đàm (năm thứ ba). Nguyễn Gia Trí cùng khóa với Nguyễn Tống Lân và Nguyễn Cát Tường, người nổi tiếng hơn với tư cách nhà phát minh ra trang phục quốc phục Việt Nam – áo dài.
Đáng buồn thay, Nguyễn Gia Trí phải rời trường một cách bất ngờ vào năm 1930, không chỉ bỏ lại những người bạn đồng môn tài năng, mà còn thầy giáo như Joseph Inguimberty (1896-1971), người đứng đầu khoa hội họa nhưng dành phần lớn cuộc đời mình – và để lại di sản lớn nhất – việc phục hưng và khuyến khích học trò hoàn thiện nghệ thuật sơn mài. Sự ra đi này khiến Gia Trí phải từ bỏ, trong số nhiều thứ khác, cơ hội tham gia các triển lãm nhóm tại trường, vốn luôn thu hút khán giả có ảnh hưởng và am hiểu văn hóa.
Rất ít người biết lý do thực sự của sự ra đi này. Gia Trí đã trở thành thành viên của Việt Nam Quốc Dân Đảng (VNQDD). Ngày 10 tháng 2 năm 1930, xảy ra cuộc nổi dậy ở Yên Bái, một tỉnh miền Bắc Việt Nam. Đây là cuộc khởi nghĩa của binh lính Việt Nam trong quân đội thuộc địa Pháp, cùng với sự ủng hộ của dân thường từ VNQDD. Đó là cuộc nổi dậy lớn nhất chống lại ách thống trị thuộc địa Pháp ở Việt Nam. Sau cuộc nổi dậy, theo tinh thần chống lại chính quyền Pháp tại Việt Nam, Gia Trí quyết định từ bỏ mọi ảnh hưởng Pháp trong cuộc đời mình. Chính niềm tin này đã dẫn đến việc ông rời khỏi trường được thành lập dưới sự bảo trợ của Toàn quyền Đông Dương. Cuối cùng, chính Victor Tardieu, giám đốc trường kiêm họa sĩ, đã thuyết phục Gia Trí rằng nghĩa vụ của một người yêu nước không nên cản trở nghệ thuật. Và vì thế, năm 1931, Gia Trí trở lại trường và hoàn thành bằng tốt nghiệp vào năm 1936, cùng với Trần Văn Cẩn và Lưu Văn Sìn.
Sau khi tốt nghiệp, Gia Trí trở thành thành viên của Tự Lực Văn Đoàn, một phong trào văn học sản sinh thơ văn mang tinh thần dân tộc và chống thực dân. Gia Trí đóng góp cho hai tạp chí Phong Hóa và Ngày Nay, thu hút đông đảo độc giả. Tại triển lãm nghệ thuật đầu tiên do Société Annamite d’Encouragement à l’Art et à l’Industrie (SADEAI) tổ chức năm 1935, tác phẩm của ông không có đối thủ và gây ấn tượng mạnh. Ông nhanh chóng thành công với các nhà sưu tập Pháp địa phương, và năm 1938, ông nhận đơn đặt hàng chính thức đầu tiên từ Toàn quyền Brevie để trang trí cung điện của ông ở Hà Nội – nay là Dinh Chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Năm 1943, ông triển lãm tại Triển lãm Mỹ thuật “Salon Unique” ở Hà Nội. Nhà phê bình nghệ thuật nổi tiếng Claude Mahoudeau viết:
“Ông đã định nghĩa lại vẻ duyên dáng..., vẻ duyên dáng ấy là chút gì đó khoác lên người phụ nữ đầy quyến rũ, e ấp, một vẻ đẹp vượt lên trên vẻ đẹp thể xác. Vẻ duyên dáng ấy là sự tinh tế giống như nụ cười của một đường nét, linh hồn của một hình thể, tính thiêng liêng của một vật thể. Tất cả sức quyến rũ của người phụ nữ tự tại, sự uể oải, sự nhàn rỗi, dáng đi kiêu sa, sự kéo dài, sự thờ ơ, nhịp điệu của các tư thế, sự uyển chuyển của thân hình nữ giới và trò chơi của những ngón tay thon dài trên cán quạt.”Không còn gì để làm ngoài việc chiêm ngưỡng các sáng tạo của một nghệ sĩ có đóng góp đáng kể cho triển lãm này. Tác phẩm của ông làm mọi người choáng ngợp.”
Nguyễn Gia Trí, dù chủ động hay bị động, dù thắng hay thua, đã chứng kiến nhiều bi kịch chiến tranh: cuộc chiến giành độc lập, sự cô lập ở Hồng Kông, sự chia cắt Bắc – Nam Việt Nam. Phần lớn tác phẩm của ông sẽ diễn giải sự tăng tốc của lịch sử do những biến động chính trị lớn gây ra. Quá trình tạo ra một bức sơn mài cực kỳ công phu và kỹ thuật. Đầu tiên là phủ nhiều lớp sơn màu và sơn trong, rồi phải để một lớp khô hoàn toàn trước khi phủ lớp tiếp theo. Sau mỗi lớp, họa sĩ dùng giấy nhám mịn, cùng bột than và tóc người, để cẩn thận chà xát các phần khác nhau nhằm đạt được màu sắc mong muốn. Thực tế, bức sơn mài đặc biệt này là đơn đặt hàng của Maurice Rossi vào năm 1968. Thoạt nhìn, đây dường như là một tác phẩm khác thường, không hoàn toàn phù hợp với toàn bộ sự nghiệp của Gia Trí, nhưng sau đó chúng ta nhận ra rằng, ngay cả trong bức sơn mài này, ông vẫn trung thành với các chủ đề của mình một cách nhất quán.
Hai người phụ nữ bước đi cùng nhau, kiểu tóc phương Tây, gần như đang nhảy múa với những cử chỉ rộng rãi – một cảnh rất khác với phong cách cổ điển Việt Nam thường thấy trong các tác phẩm của Gia Trí. Chúng ta thấy điều này rõ hơn ở người phụ nữ trẻ ở góc dưới bên trái bức tranh, với tư thế, kiểu tóc và biểu cảm của cô. Một trong hai cây đang nở hoa, trong khi cây kia dường như đang hấp hối – có lẽ đang chứng kiến sự chết dần của Việt Nam mà Gia Trí từng biết và từng mơ ước, trong tương lai gần. Năm đó, Tết đã diễn ra trong máu.
Bức tranh tràn ngập những tương phản trong một bầu không khí thơ mộng, thực sự là một vụ nổ màu sắc – vàng, chu sa (màu tượng trưng cho quý tộc), và trắng vỏ trứng – trong sự kết hợp giữa hiệu ứng phẳng, đậm và bóng, được định hình bởi những đường nét rất mịn để đặt các chủ thể vào một không gian lơ lửng.
Một tác phẩm độc nhất, được đặt hàng, cá nhân hóa, một tuyên ngôn được dâng tặng bởi nghệ sĩ sơn mài xuất sắc nhất trong lịch sử Việt Nam.
Jean-François Hubert, Cố vấn Cấp cao, Nghệ thuật Việt Nam
Lịch sử đấu giá tác phẩm:
Sáng tác năm 1968.
Sau đó thuộc Bộ sưu tập tư nhân, Thụy Điển.
Sau đó thuộc Bộ sưu tập tư nhân, Bangkok, Thái Lan.
Được đưa ra bán đấu giá tại phiên Asian 20th Century & Contemporary Art (Evening Sale) lot 3, do Nhà đấu giá Christie's tổ chức ngày 26/11/2016. Giá bán 1,620,000 HKD, tương đương khoảng 4,657,905,520 VND tại thời điểm đấy.
Thuộc sở hữu bộ sưu tập tư nhân.